Zagadnienie umów zawieranych pomiędzy studentami a uczelnią uległo w ostatnim czasie dużym zmianom w związku z wejściem 1 października 2014 roku Ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r., poz. 1198), dalej „Ustawa nowelizująca”. Już w 2011 roku, kiedy to obowiązek zawierania umów został rozciągnięty na wszystkich studentów (do 1 października 2011 r. umowy zawierane były w zasadzie wyłącznie ze studentami studiów płatnych), kwestia obowiązku i terminów zawierania tych umów wzbudzała niemałe kontrowersje. 

Ostatecznie konflikt pomiędzy rektorami a społecznością studencką został zażegnany i uczelnie w większości przystąpiły do podpisywania umów. Ustawa nowelizująca wprowadziła jednak kolejne zmiany, które mimo iż w dużym stopniu doprecyzowały nieścisłości i wypełniły luki w dotychczas obowiązujących regulacjach, wprowadziły kolejne kontrowersje. Wobec tych zmian, pojawiło się bowiem sporo wątpliwości związanych z okresem przejściowym oraz ewentualnym obowiązkiem dostosowania umów do postanowień ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym w brzmieniu obowiązującym po 1 października 2014 roku.

Na wstępie należy wskazać, że zagadnienie umów zawieranych pomiędzy studentami a uczelnią regulowane jest obecnie przez dwa podstawowe akty prawne rangi ustawowej, tj. w zakresie podstawowym przez ustawę z dnia 23 kwietnia 1964 r – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014, poz. 121 z późn. zm.), dalej „Kodeks cywilny” oraz szczegółowo przez ustawę z dnia 27 lipca 2005 roku – Prawo o szkolnictwie wyższym (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 572 z późn. zm.), dalej „Ustawa”.

Zmiany w zakresie umów student-uczelnia

Przed wejściem w życie Ustawy nowelizującej, zagadnienie umów regulowane było przede wszystkim w art. 160 ust. 3 Ustawy (w brzmieniu obowiązującym przed 1 października 2014 r.), który stanowił, że “warunki odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1, określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej”. Ustawa nowelizująca uchyliła cytowany przepis, tworząc jednocześnie nową jednostkę redakcyjną w postaci art. 160a, który stanowi odpowiednio, że: „1. Warunki pobierania opłat związanych z odbywaniem studiów, o których mowa w art. 98 ust. 1 pkt 5, oraz opłat za usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1 pkt 1-6, a także wysokość tych opłat określa umowa między uczelnią a studentem lub osobą przyjętą na studia, zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności. 2. Umowa jest zawierana nie wcześniej niż po wydaniu decyzji o przyjęciu na studia i nie później niż w terminie trzydziestu dni od rozpoczęcia zajęć. 3. Umowa jest zawierana na cały przewidywany okres studiów; student nie jest obowiązany do uiszczania opłat innych niż określone w umowie. 4. Opłaty określone w umowie uczelnia może pobierać nie wcześniej niż po jej zawarciu. 5. Wzór umowy określa senat uczelni publicznej, a w przypadku uczelni niepublicznej – organ wskazany w statucie. 6. Uczelnia jest obowiązana zamieścić wzór umowy na swojej stronie internetowej. 7. Roszczenia wynikające z umowy przedawniają się z upływem trzech lat.” Już pobieżna analiza obu konstrukcji prawnych pozwala stwierdzić, że ustawodawca w toku minionej nowelizacji znacząco doprecyzował dotychczasowe, lakoniczne regulacje w tym zakresie.

Zakres umowy

Od momentu wejścia w życie Ustawy nowelizującej, umowa docelowo określać będzie warunki pobierania wszelkich opłat, których uczelnia będzie chciała pobierać od studenta (z oczywistym wyłączeniem opłat o charakterze zakazanym – art. 99a). Należy tutaj zdecydowanie podkreślić, że niedopuszczalne jest wyłącznie odesłanie w umowie do zarządzenia właściwego organu określającego wysokość opłat. Takie postanowienie umowne nie wypełnia w pełni dyspozycji art. 160a ust. 1 Ustawy oraz może zostać uznane za klauzulę niedozwoloną (potwierdza to bogate orzecznictwo UOKiK).

Obowiązkowo umowa musi zostać zawarta z każdym studentem uczelni (niezależnie czy studiuje w formie stacjonarnej czy niestacjonarnej) i musi bezwzględnie przyjąć formę pisemną. Odstępstwo od wymogu pisemności będzie skutkowało zawsze nieważnością umowy (np. zawartej w formie ustnej).

Termin zawarcia umowy

Istotną zmianą w zakresie umów ze studentami jest doprecyzowanie terminu, w jakim umowa powinna zostać podpisana. Ustawa nowelizująca wprowadziła w tym zakresie widełki terminowe, określając dzień wydania decyzji o przyjęciu na studia jako termin początkowy, oraz upływ trzydziestego dnia od rozpoczęcia zajęć dydaktycznych jako termin końcowy. Zastosowane sformułowania oznaczają w praktyce, że termin do zawierania umów w każdej uczelni może być inny i może zmieniać się w poszczególnych latach. Wskazać jednocześnie należy, że wprowadzenie terminu końcowego nie oznacza, że po jego upływie umowy zawrzeć nie można. Jest to termin, którego uchybienie może wywołać negatywne skutki zarówno w stosunku do studenta jak i do samej uczelni. W przypadku uchybienia terminowi przez studenta, zgodnie ze znowelizowanym art. 190 ust. 2 Ustawy, kierownik podstawowej jednostki organizacyjnej będzie mógł (fakultatywnie) skreślić takiego studenta z listy studentów. Należy tu jednak zaznaczyć, że uchybienie terminowi przez studenta musi nastąpić z jego winy. Wspomniany art. 190 ust. 2 Ustawy mówi bowiem o przypadku niepodpisania przez studenta umowy przedłożonej przez uczelnię. Oznacza to, że nieprzedłożenie umowy przez uczelnię w ustawowo przewidzianym okresie, nie może pociągać za sobą negatywnych konsekwencji wobec studenta. Zgodnie natomiast z art. 160a ust. 4 znowelizowanej Ustawy, jakiekolwiek opłaty mogą być pobierane przez uczelnie dopiero po zawarciu umowy ze studentem, zatem niedotrzymanie terminu przez uczelnię powoduje wobec niej konsekwencje o charakterze finansowym.

Bardzo ważna z punktu widzenia pobierania opłat od studentów jest również klauzula zawarta w ust. 3 zdanie drugie. Zgodnie z tą klauzulą, studenci nie mogą zostać zobowiązani do uiszczenia żadnych innych opłat niż te, które zostały uwzględnione w umowie. W praktyce oznacza to dla uczelni zakaz pobierania opłat, których student nie zaakceptował podpisując umowę.

Okres obowiązywania umowy

Kolejną ważną zmianą jest doprecyzowanie umieszczone w ust. 3 art. 160a. Określa on bowiem czas, na który umowa studentem ma zostać zawarta. Zgodnie z wykładnią przepisów, umowa winna zostać zawarta na cały okres studiów przewidziany dla danego kierunku i poziomu studiów. contrario, jeżeli według programu studiów studia trwają 6 semestrów, to umowa nie może zostać zawarta na okres krótszy. Warto tutaj wskazać różne możliwości w zakresie implementacji art. 160a ust. 3 w umowach zawieranych między uczelnią a studentem. Uczelnia może w umowie wprost wskazać, że okres jej obowiązywania wynosi np. 3 lata, czyli tyle ile przewiduje program studiów. W takim przypadku, gdyby z różnych przyczyn (np. wydłużenie studiów z powodu powtarzania semestru) student przekroczył czas, na który umowa została zawarta, umowę taką winno się aneksować i tym samym przedłużyć jej obowiązywanie. Z drugiej strony, uczelnia może pokusić się o uregulowanie tego zagadnienia w sposób bardziej elastyczny, definiując przewidywany okres studiów jako czas, w którym student w rzeczywisty sposób zrealizuje program studiów zgodnie z wymaganiami regulaminu studiów. W tej sytuacji dyspozycja art. 160a ust. 3 również zostanie wypełniona. Ewentualne przedłużenie okresu studiowania, o którym mowa powyżej, usankcjonowane odpowiednio w regulaminie studiów, automatycznie przedłuży okres obowiązywania umowy a wobec pozostałych postanowień umownych umożliwi uczelni pobranie opłaty za powtarzanie semestru/roku.

Właściwość organów i obowiązek publikacji

Zgodnie z ust. 5, jedynymi organami uczelni, uprawnionymi do określenia wzorca umowy są odpowiednio: w uczelni publicznej – senat, a w uczelni niepublicznej – organ wskazany w statucie uczelni.

Zgodnie ze znowelizowaną Ustawą, każda uczelnia ma na gruncie art. 160a ust. 6 Ustawy obowiązek publikowania wzorców umów ze studentami na swojej stronie internetowej. Warto wskazać, że zamieszczenie na stronie internetowej powinno nastąpić w taki sposób, aby każdy użytkownik Sieci mógł bez problemu uzyskać dostęp do takiego wzorca.

Przedawnienie roszczeń

Ustawa nowelizująca wprowadziła jeszcze jedną istotną zmianę, która z punktu widzenia dochodzenia roszczeń przez uczelnię jest fundamentalna. Pomimo faktu, iż do tej pory zagadnienie przedawnienia roszczeń było ugruntowane w orzecznictwie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. UOKiK wywodził, że do umów student-uczelnia należy stosować przepisy jak do umów zlecenia (umowa ze studentami traktowana jest jako tzw. umowa nienazwana), a zatem okres przedawnienia roszczeń wynosi 3 lata. W związku z pojawieniem się szeregu wątpliwości, Ustawodawca w procesie nowelizacji ostatecznie rozstrzygnął tę kwestię i ustalił, że dla roszczeń wynikających z umowy „student-uczelnia” należy stosować 3-letni okres przedawnienia. Bardzo ważne jest również to, że na mocy art. 32 Ustawy nowelizującej, 3-letni okres przedawnienia roszczeń należy stosować także w stosunku do umów zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej.

Obowiązek aneksowania umów?

Próbując rozwiać wskazane na wstępie wątpliwości co do obowiązku aktualizacji umów ze studentami, podkreślenia wymaga istotny fakt – w Ustawie nowelizującej nie zawarto żadnego przepisu przejściowego obejmującego swoim zakresem zagadnienie umów „student-uczelnia”, za wyjątkiem art. 32, który stanowi, że do umów w sprawie warunków odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1 Ustawy, zawartych przed dniem wejścia w życie Ustawy nowelizującej stosuje się przepis art. 160a ust. 7 Ustawy w brzmieniu nadanym Ustawą nowelizującą. Mając na uwadze szczegółowość regulacji obowiązujących po 1 października 2014 r. można domniemywać, że zdecydowana większość szkół wyższych w Polsce (w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 Ustawy) do zawierania umów ze studentami stosuje wzorce, które nie odpowiadają postanowieniom nowego art. 160a Ustawy. Szczególnie problem ten dotyczyć może grupy studentów, którzy rozpoczęli studia przed wejściem w życie Ustawy nowelizującej. Biorąc pod uwagę podstawowe zasady prawa obowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej, a szczególnie konstytucyjną zasadę praworządności, w przypadku braku odmiennych przepisów (przepisów przejściowych), podmioty zobowiązane, a w szczególności podmioty funkcjonujące w systemie prawa publicznego i finansowane z budżetu państwa, winny niezwłocznie dostosować swoją działalność do przepisów w nowym brzmieniu (po ich wejściu w życie). Wobec powyższego, można dojść do konkluzji, że w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia właśnie z taką sytuacją.

Ewentualne dalsze wątpliwości rozwiewa także treść art. 353[1] Kodeksu cywilnego zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Przepis ten jest wyrażeniem znanej prawu cywilnemu zasady swobody zawierania umów. Zwrócenia szczególnej uwagi wymaga tutaj jednak ograniczenie tej zasady. Zgodnie bowiem z cytowanym przepisem, umowa jako stosunek prawny nie może sprzeciwiać się zarówno zasadom współżycia społecznego jak i ustawie. Należy tutaj jednak podkreślić, że przez pojęcie „ustawa” należy w tym przypadku rozumieć nie tylko Kodeks cywilny, ale także inne powszechnie obowiązujące akty normatywne składające się na polski system prawa. Już sam nakaz niesprzeczności umowy z ustawą wskazuje zatem na potrzebę zaktualizowania (aneksowania) umów zawartych między studentami a uczelnią przed wejściem w życie Ustawy nowelizującej.

Zakładając racjonalne działanie prawodawcy należy więc uznać, że pominięcie przepisów przejściowych nie było w tym przypadku niedopatrzeniem, a zabiegiem zmierzającym do stosunkowo szybkiej aktualizacji umów „student-uczelnia” stosowanych przez polskie szkoły wyższe. Innymi słowy, w celu dostosowania zawartości umów do wymogów art. 160a Ustawy należałoby niezwłocznie podjąć działania zmierzające do zmiany obowiązujących umów (zawartych ze studentami przed wejściem w życie Ustawy nowelizującej).

Pozostaje oczywiście również kwestia zakresu aktualizacji. Oczywistym wydaje się uzupełnienie umów o opłaty (i ich wysokość), o których mowa w art. 98 ust. 1 pkt 5 (legitymacja studencka, dyplom itd.) oraz dostosowanie postanowień dotyczących długości obowiązywania umowy. Słuszny wydaje się tutaj pogląd, że pozostałe przepisy art. 160a, a w szczególności ust. 3 zdanie drugie, można stosować bezpośrednio, czyli bez względu na to czy uczelnia podejmie się aneksowania umów, nie może pobierać od studenta opłat innych niż te, które są wskazane w umowie.

Podsumowanie

Z uwagi na brak odpowiednich przepisów przejściowych w Ustawie nowelizującej, po 1 października 2014 r. można zawierać ze studentami wyłącznie umowy spełniające wymogi art. 160a Ustawy. Z tego samego powodu, umowy zawarte przed 1 października 2014 r. na podstawie obowiązującego przed tą datą art. 160 ust. 3 Ustawy, powinny zostać odpowiednio dostosowane do nowych wymogów stawianych przez prawo. Umowy powinny zatem zawierać warunki pobierania opłat związanych z odbywaniem studiów, o których mowa w art. 98 ust. 1 pkt 5 Ustawy, oraz opłat za usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1 pkt 1-6 Ustawy, a także wysokość tych opłat. Należy w tym miejscu dodać, że wysokość opłat musi zostać wyrażona wprost. Zastosowanie bezpośredniego odesłania do zarządzenia właściwego organu, które określa wysokość opłat, może być uznane zarówno za naruszenie art. 160a ust. 1 Ustawy jak i za klauzulę niedozwoloną w rozumieniu przepisów o ochronie konkurencji i konsumentów, chyba, że zarządzenie to stanowi załącznik do umowy i jego każdorazowa zmiana wymaga aneksowania umowy w tym zakresie.

Piotr Pokorny