Dlaczego coraz trudniej o uchwałę pozytywną Prezydium PKA w sprawach ocen, wniosków i odwołań? [Analiza]  

Zjawisko to można traktować jako trwałą zmianę w podejściu PKA do oceny projektów nowych kierunków. Dane z 2024 roku szczególnie mocno ilustrują ten trend: w czterech zespołach dziedzinowych (nauk ścisłych i przyrodniczych, nauk inżynieryjno-technicznych, nauk rolniczych oraz weterynaryjnych, oraz sztuki) nie wydano ani jednej w pełni pozytywnej opinii. W pozostałych zespołach również dominowały opinie negatywne, a tylko w I zespole nauk społecznych odsetek opinii pozytywnych (łącznie z pozytywnymi z zaleceniami) przekroczył 40%. 

Co istotne, spadła nie tylko liczba składanych wniosków, ale również udział tych, które zakończyły się choćby warunkową akceptacją. W porównaniu z rokiem 2022, w którym pozytywną opinię (z lub bez zaleceń) otrzymało 56,4% wniosków, spadek wynosi ponad 30 punktów procentowych. Taka zmiana może świadczyć o istotnym wzroście oczekiwań względem jakości dokumentacji, stopnia przemyślenia koncepcji kierunku, a także spójności projektu z polityką jakości uczelni. 

Rosnąca liczba opinii negatywnych nie musi oznaczać restrykcyjnej zmiany formalnych kryteriów. W większym stopniu wydaje się wynikać z konsekwentniejszego egzekwowania istniejących standardów oraz oczekiwania, że wniosek nie tylko będzie formalnie poprawny, ale też wyczerpująco i klarownie zaprezentuje wizję, realność i zasadność nowego kierunku studiów. Najnowsze doświadczenia IRSW we współpracy z uczelniami wskazują, że wyzwaniem okazuje się także umieszczenie kompletu informacji w nowo wprowadzanym tzw. generatorze wniosków. 

Sytuacja ta zaczęła się jednak zmieniać już w 2022 roku, kiedy udział ocen pozytywnych spadł do 74,3%, a aż 15% ocen miało charakter „warunkowy” – z okresem obowiązywania skróconym do dwóch lat. Choć kadencja 2020–2023 wydawała się stabilna, to dane za 2024 rok potwierdzają wyraźny zwrot, który trudno uznać za chwilową fluktuację. W 2024 roku trend ten uległ dalszemu pogłębieniu: czysto pozytywne stanowiska Prezydium PKA stanowiły jedynie 66% wszystkich ocen, a liczba ocen ze skróconym okresem obowiązywania wzrosła do 18,5%. Co więcej, wzrósł również udział ocen negatywnych (do 4%) oraz postępowań umorzonych lub zakończonych odstąpieniem od oceny (do 11%). Choć te wartości wciąż mogą wydawać się umiarkowane, ich dynamika zmian w porównaniu z poprzednią kadencją sugeruje systemowe zaostrzenie praktyki oceniania. 

Co istotne, ocena programowa nie ogranicza się do sprawdzenia przede wszystkim zgodności z przepisami. Zdecydowanie większy nacisk kładzie się na potwierdzenie, że deklarowane rozwiązania są rzeczywiście wdrażane i przynoszą efekty. Coraz częściej eksperci oczekują spójnego powiązania między strategią uczelni, założeniami i specyfiką kierunku, kompetencjami prowadzących zajęcia, metodami weryfikacji efektów uczenia się i systemem zapewniania jakości itd. W konsekwencji ocena inna niż pozytywna – kiedyś rzadkość – staje się coraz częściej wybieranym rozwiązaniem w przypadku programów, które są formalnie poprawne, ale nieprzekonujące lub nie dość udokumentowane. 

Zmiana ta świadczy o przesunięciu akcentów w stronę ewaluacji rzeczywistego funkcjonowania kierunku – nie tylko jego projektu ujętego na papierze. Dla uczelni oznacza to konieczność jeszcze staranniejszego monitorowania realizacji programu studiów i budowania mechanizmów, które mogą być wiarygodnie przedstawione podczas wizytacji. Ocena programowa przestaje być rutynowym potwierdzeniem kontynuacji akredytacji, a staje się momentem realnej weryfikacji jakości. 

W kadencji 2020–2023 PKA rozpatrzyła 476 wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy w zakresie wniosków o utworzenie studiów. Tylko 153 z nich, czyli 32%, zakończyło się zmianą uchwały. W 2024 roku skuteczność spadła jeszcze bardziej: spośród 125 takich wniosków tylko 24 (19,2%) zostały uwzględnione, a aż 101 zakończyło się utrzymaniem pierwotnego stanowiska. Podobny trend widać w odniesieniu do ocen programowych – tu również większość odwołań kończy się oddaleniem. W 2022 roku uwzględniono 5 z 23 wniosków (21,7%), a w 2024 roku – 7 z 31 (22,6%). 

Warto odnotować, że jeszcze w kadencji 2012–2015 układ był odwrotny: większość odwołań dotyczących wniosków o utworzenie kierunku kończyła się pozytywnie dla wnioskodawcy. Od tamtej pory ich skuteczność systematycznie maleje. Można to tłumaczyć nie tyle formalną zmianą procedury, co rosnącą konsekwencją Komisji w egzekwowaniu kryteriów jakościowych. Jednocześnie wiele uczelni, świadomych niskiej skuteczności tej ścieżki, rezygnuje z jej wykorzystania nawet wtedy, gdy formalnie przysługuje ona z mocy przepisów. 

Dane te prowadzą do istotnej konkluzji praktycznej: wniosek musi być dopracowany już na etapie pierwotnym i traktowany jako finalna wersja, a nie punkt wyjścia do ewentualnych korekt w trybie odwoławczym. Szanse na zmianę uchwały są coraz mniejsze, a uchwały Prezydium PKA coraz rzadziej okazują się możliwe do zakwestionowania. 

Konsekwencje niespełnienia standardów PKA – co grozi uczelniom i dlaczego warto działać z wyprzedzeniem? 

Brak spełnienia przez uczelnie standardów określonych przez Polską Komisję Akredytacyjną może prowadzić do szeregu poważnych konsekwencji. W przypadku wniosków o utworzenie studiów oznacza to ryzyko uzyskania negatywnej opinii, co uniemożliwia rozpoczęcie kształcenia na nowym kierunku w zakładanym terminie oraz stratę czasu, który został poświęcony na pracę przez uczelniany zespół. W ramach oceny programowej może skutkować nie tylko pozytywną oceną z skróconym okresem obowiązywania, lecz nawet oceną negatywną, która wiąże się z koniecznością zakończenia prowadzenia danego kierunku. Negatywne rozstrzygnięcia w procedurach odwoławczych rzadko są zmieniane, co utrudnia utrzymanie możliwości prowadzenia studiów. Dodatkowo, negatywna opinia w sprawie spełnienia warunków prowadzenia kierunku znacząco wpływa na decyzję Ministra Edukacji i Nauki.  

Konsekwencje te mają również wymiar finansowy – utrata możliwości rekrutacji oznacza brak wpływów z czesnego lub subwencji, co może zaburzyć stabilność budżetową uczelni. Wymuszone ograniczenia w ofercie dydaktycznej prowadzą też do problemów organizacyjnych, m.in. braku godzin dydaktycznych dla zatrudnionej kadry i konieczności zmian w strukturze zatrudnienia. Nie bez znaczenia są również skutki wizerunkowe – negatywna uchwała Prezydium PKA może osłabić zaufanie kandydatów, studentów i otoczenia społeczno-gospodarczego do jakości kształcenia oferowanego przez uczelnię. Wszystko to razem czyni spełnienie standardów PKA nie tylko obowiązkiem formalnym, ale strategicznym warunkiem funkcjonowania i rozwoju instytucji akademickiej. 

Pozytywna uchwała PKA. Nie wystarczy już być tylko poprawnym 

Dla uczelni tendencja w egzekwowaniu standardów przez PKA oznacza konieczność realnej zmiany podejścia – zarówno w przygotowywaniu nowych wniosków, jak i w codziennym monitorowaniu jakości kształcenia. Pozytywna uchwała przestaje być standardem, a staje się wynikiem dobrze przemyślanej, konsekwentnie realizowanej i umiejętnie udokumentowanej koncepcji. Współpraca między zespołami merytorycznymi, ekspertami ds. jakości i administracją staje się kluczowa już na etapie planowania działań. Warto również poważnie rozważyć wsparcie zewnętrzne osób z doświadczeniem w zakresie tworzenia i ewaluacji kształcenia na poziomie studiów wyższych. 

Autor: Grzegorz Laskowski

Masz wątpliwości, czy dany kierunek spełnia wszystkie wymagania formalne PKA? Chcesz ograniczyć ryzyko zastrzeżeń, wychwycić niedoskonałości i usprawnić działania by zwiększyć szanse na uzyskanie pozytywnej oceny kierunku?

Skontaktuj się z nami i umów się na bezpłatną konsultację. Porozmawiamy o tym, jak zwiększyć jakość i bezpieczeństwo Twojej dokumentacji programu studiów — zanim będzie za późno.