Kształcenie zdalne w programie studiów: potencjał, który staje się pułapką

Edukacja zdalna wymaga strategii

Kształcenie zdalne przeszło drogę od awaryjnego rozwiązania stosowanego podczas pandemii do narzędzia o dużym potencjale dydaktycznym. Aby jednak mogło skutecznie wspierać jakość kształcenia, musi być logicznie zintegrowane ze strategią edukacyjną uczelni, co w praktyce wciąż rzadko ma miejsce. Często funkcjonuje jako dodatek, niespójny ze strategicznymi założeniami, a nie jako przemyślany komponent systemu kształcenia. Tymczasem właściwie zaplanowane może realnie zwiększyć dostępność i nowoczesność oferty studiów.

Wiele uczelni wdraża rozwiązania e-learningowe bez wystarczającej analizy ich zasadności oraz zgodności z przepisami, stanowiskami MNiSW i oczekiwaniami jakościowymi Polskiej Komisji Akredytacyjnej. W efekcie eksperci coraz częściej formułują poważne zastrzeżenia – zarówno w trakcie ocen programowych, jak i przy analizie wniosków o pozwolenie na utworzenie nowych kierunków. W skrajnych przypadkach może to prowadzić nawet do utraty pozwolenia na prowadzenie kierunku lub szansy na jego uzyskanie.

Najczęstsze błędy to:

• brak analizy zgodności zdalnych form z efektami uczenia się i koncepcją kierunku,
• ignorowanie limitów punktów ECTS i innych ograniczeń formalnych,
• pomijanie aktualnych interpretacji przepisów, stanowisk MNiSW i PKA,
• niespójna lub całkowicie pominięta dokumentacja zasad stosowania form zdalnych.

Uczelnie często nie dysponują narzędziami do weryfikacji poprawności zastosowanych rozwiązań. Brakuje im jasnych kryteriów, spójnych standardów oraz punktu wyjścia do uporządkowania sytuacji.

• Zespół odpowiedzialny za jakość nie ma punktu odniesienia – nie wie, co i jak oceniać.
• Program studiów nie jest rzetelnie monitorowany, więc trudniej go doskonalić.
• Wnioski z przeglądów pozostają ogólnikowe, a zmiany kosmetyczne.
• PKA ma podstawy, by zakwestionować skuteczność WSZJK, co wpływa na ocenę całego kierunku.

Co więcej, wiele uczelni nie wie, jak zareagować na zalecenia wynikające z raportów PKA lub wewnętrznych przeglądów. Brakuje narzędzi, czasu i kompetencji, by szybko i trafnie uzupełnić system.

Zdalne nauczanie tylko jako integralna część programu

Kształcenie zdalne nie może być przypadkowym rozwiązaniem dodanym do systemu. Aby spełniało swoje zadania dydaktyczne i było możliwe do obrony w procesie akredytacyjnym, musi być w pełni zintegrowane z programem studiów, zarówno pod względem merytorycznym, jak i formalnym.

Oznacza to, że:

• musi wynikać z koncepcji kierunku i być zgodne z jego celami,
• powinno być dopasowane do profilu studiów, charakteru przedmiotów i efektów uczenia się,
• musi mieścić się w granicach formalnych (np. limity punktów ECTS realizowanych zdalnie),
• powinno zostać jasno zaplanowane i opisane w dokumentacji programowej – nie ogólnikowo, ale z odniesieniem do struktury zajęć, metod dydaktycznych i sposobu realizacji celów edukacyjnych.

Wymaga to przeprowadzenia formalnej analizy dokumentacji programowej, obejmującej m.in.:

• koncepcję kształcenia i strategię,
• plan studiów i proporcje zajęć zdalnych,
• sylabusy z opisem metod i form pracy dydaktycznej,
• sposób weryfikacji efektów uczenia się,
• logikę rozdziału zajęć zdalnych w czasie i ich osadzenie w strukturze kształcenia.

Tylko wtedy możliwe jest skuteczne wykorzystanie potencjału dydaktycznego kształcenia zdalnego i uniknięcie związanych z nim ryzyk formalnych oraz jakościowych.

Nie tylko dokumenty – liczy się całe otoczenie dydaktyczne

Skuteczność edukacji na odległość zależy również od tego, czy uczelnia zapewni:

• kompetentną kadrę dydaktyczną – znającą przepisy, dobre praktyki oraz potrafiącą projektować i realizować dydaktykę zdalną,
• odpowiednią infrastrukturę techniczną oraz dostęp do zasobów edukacyjnych,
• czytelną komunikację ze studentami, w tym jasne zasady, regulaminy, przewodniki i bieżące informacje,
• system wewnętrznych regulacji i mechanizmów monitorowania jakości zdalnych form kształcenia.

Dopiero w takim otoczeniu uczelnia może skutecznie wdrożyć i rozwijać edukację zdalną – z korzyścią dla studentów, prowadzących zajęcia i z pełną gotowością do pozytywnej weryfikacji przez ekspertów PKA.

Kształcenie zdalne to wyzwanie i odpowiedzialność

Zdalne kształcenie nie jest wyzwaniem jednej jednostki. To wspólna odpowiedzialność wielu grup zaangażowanych w proces dydaktyczny i zarządzanie jakością:

• prorektorów, dziekanów, prodziekanów i pełnomocników ds. jakości – odpowiedzialnych za nadzór nad procesem kształcenia i jego zgodność z wymaganiami,
• prowadzących zajęcia i innych twórców programów, którzy dobierają metody dydaktyczne i realizują je w praktyce,
• członków komisji ds. jakości, pracowników działów dydaktyki, kształcenia czy studiów – odpowiadających za opracowanie, aktualizację i spójność dokumentacji programowej,
• osób przygotowujących wnioski o pozwolenia na utworzenie nowych kierunków, które muszą uwzględniać komponent zdalny w sposób logiczny i zgodny z przepisami.

Wszyscy uczestnicy procesu kształcenia muszą mieć nie tylko świadomość formalnych wymagań i ograniczeń, ale także kompetencje, by wdrażać kształcenie zdalne w sposób skuteczny, planowy i możliwy do obrony przed ekspertami PKA.

Jak uporządkować stosowanie kształcenia zdalnego?

Aby bezpiecznie i skutecznie wykorzystywać kształcenie zdalne w programach studiów, uczelnia powinna:

• przeanalizować dokumentację programową pod kątem zgodności z przepisami, efektami uczenia się i koncepcją kierunku,
• zidentyfikować ryzyka formalne i jakościowe, szczególnie w kontekście limitów, standardów PKA oraz strategii rozwoju kierunku,
• uporządkować zasady stosowania edukacji na odległość, tak aby były logiczne, proporcjonalne i możliwe do obrony,
• zbudować kompetencje zespołu uczelni umożliwiające ocenę trafności przyjętych rozwiązań, weryfikację ich skuteczności oraz wprowadzanie potrzebnych modyfikacji,
• określić możliwe kierunki doskonalenia, zarówno w wymiarze dydaktycznym, jak i organizacyjnym.

Już na tym etapie warto rozważyć skorzystanie ze wsparcia zewnętrznego, szczególnie w obszarach wymagających zaawansowanej wiedzy oraz doświadczenia w interpretacji i stosowaniu przepisów, stanowisk PKA i standardów jakości. Doradztwo może być pomocne m.in. przy analizie dokumentacji programowej, identyfikacji ryzyk formalnych i jakościowych, a także określeniu priorytetów dostosowania programu. Dodatkową wartość może przynieść organizacja szkoleń dla kadry dydaktycznej, przeprowadzenie audytów zgodności lub wspólne wypracowanie spójnych zasad stosowania edukacji zdalnej. Zewnętrzna perspektywa zwiększa nie tylko pewność instytucjonalnego działania, ale również realną odporność na potencjalne zastrzeżenia podczas oceny jakości kształcenia.

Autor: Grzegorz Laskowski