Nowy model oceny działalności naukowej. Projekt ustawy zmieni zasady ewaluacji, uprawnień i programów doskonałości

Projektowana nowelizacja ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zapowiada jedną z bardziej systemowych zmian w obszarze oceny działalności naukowej od czasu wejścia w życie tzw. Konstytucji dla Nauki. Jej głównym celem jest odejście od modelu, który w praktyce był silnie skoncentrowany na wynikach osiąganych w poszczególnych dyscyplinach, zwłaszcza na liczbie i punktacji publikacji, na rzecz szerszej oceny jakości, potencjału i sposobu funkcjonowania instytucji naukowych.

Najważniejszą zmianą jest wprowadzenie dwuelementowego modelu oceny działalności naukowej. Pierwszym elementem pozostanie ewaluacja prowadzona w ramach dyscyplin naukowych i artystycznych. Drugim będzie nowa „ocena potencjału w zakresie nauki i kształcenia”, mająca charakter eksperckiej oceny podmiotu jako instytucji. Oznacza to, że obok osiągnięć publikacyjnych, efektów finansowych badań oraz wpływu działalności naukowej na społeczeństwo i gospodarkę, znaczenie zyskają również takie kwestie jak strategia rozwoju, jakość środowiska pracy naukowej, wsparcie kadry, przeciwdziałanie niepożądanym praktykom publikacyjnym, transfer wiedzy do dydaktyki i gospodarki oraz popularyzacja nauki.

Projekt odpowiada na problemy, które ujawniły się w dotychczasowym systemie ewaluacji. W uzasadnieniu wskazano m.in. na nadmierne obciążenie organizacyjne uczelni i instytutów, presję na krótkookresowe działania podporządkowane wynikowi ewaluacji oraz niewystarczające uwzględnianie stabilności potencjału kadrowego. Dlatego cykl oceny ma zostać wydłużony z 4 do 5 lat. Pierwsza ocena w nowym modelu ma objąć lata 2026–2030 i rozpocząć się 1 stycznia 2031 r.

Istotną zmianą będzie także nowe podejście do warunku kadrowego. Ewaluacja w danej dyscyplinie będzie możliwa, jeżeli podmiot będzie zatrudniał co najmniej 10 pracowników prowadzących działalność naukową w tej dyscyplinie, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, według stanu na 31 grudnia każdego roku okresu objętego ewaluacją. Ma to ograniczyć działania doraźne podejmowane tuż przed oceną i premiować rzeczywistą stabilność kadrową.

Ocena potencjału będzie miała bezpośrednie skutki dla uprawnień uczelni i instytutów. Wynik pozytywny albo wyróżniający będzie powiązany m.in. z możliwością nadawania stopni doktora i doktora habilitowanego, prowadzenia szkół doktorskich, tworzenia studiów bez pozwolenia ministra oraz udziału w programach IDUB i RID. W praktyce sama wysoka kategoria naukowa w dyscyplinie nie zawsze wystarczy do korzystania z części uprawnień. Konieczne będzie również wykazanie odpowiedniego potencjału organizacyjnego, kadrowego i rozwojowego.

Projekt przewiduje również wprowadzenie obowiązkowych rad naukowych dyscyplin w uczelniach posiadających uprawnienia do nadawania stopni. Rady te mają podejmować uchwały w sprawach nadawania stopni w danej dyscyplinie. Ich minimalna liczba członków ma wynosić 10, a kadencja będzie trwała 5 lat. Uczelnie mają dostosować statuty i utworzyć rady do 31 grudnia 2030 r., a pierwsza kadencja rozpocznie się 1 stycznia 2031 r.

Nowelizacja ma także wzmocnić etyczny i społeczny wymiar działalności akademickiej. Do katalogu podstawowych zadań uczelni zostanie wyraźnie wpisana działalność popularyzująca naukę oraz przeciwdziałanie dezinformacji naukowej. Senaty uczelni będą zobowiązane do uchwalenia kodeksów etyki wspólnoty akademickiej w terminie 6 miesięcy od wejścia ustawy w życie. Zmienione mają zostać również zasady oceny okresowej nauczycieli akademickich – w przypadku pracowników badawczych i badawczo-dydaktycznych o wyniku oceny nie będzie mogła decydować wyłącznie liczba, rodzaj lub punktowa wartość osiągnięć wykazywanych na potrzeby ewaluacji.

Projekt ingeruje także w zasady funkcjonowania federacji, doprecyzowując, że ich podstawowym celem jest wspólne prowadzenie działalności naukowej. Federacje będą mogły realizować także inne zadania, np. kształcenie doktorantów, nadawanie stopni czy komercjalizację wyników badań, ale nie będą mogły prowadzić studiów, studiów podyplomowych ani innych form kształcenia. Dostosowane zostaną również zasady ich ewaluacji i oceny potencjału.

Zmiany obejmą również programy doskonałości. W przypadku IDUB przewidziano m.in. wydłużenie finansowania laureatów z 6 do 8 lat, zwiększenie maksymalnej liczby laureatów z 10 do 12 oraz wprowadzenie wymogu posiadania wyróżniającej oceny potencjału jako warunku udziału w konkursie. W programie RID doprecyzowane zostaną zasady konkursowe, w tym cykliczność konkursów co 4 lata, a warunkiem udziału będzie posiadanie pozytywnej albo wyróżniającej oceny potencjału.

Projektowana ustawa ma zatem charakter znacznie szerszy niż zwykła korekta zasad ewaluacji. Tworzy nowy system oceny działalności naukowej, w którym obok wyników osiąganych w dyscyplinach liczyć się będzie także zdolność instytucji do długofalowego rozwoju, tworzenia dobrego środowiska pracy naukowej, wspierania kadry, prowadzenia odpowiedzialnej polityki naukowej oraz wykorzystywania wyników badań w kształceniu, gospodarce i debacie publicznej.

Dla uczelni i instytutów projekt oznacza konieczność wcześniejszego przygotowania się do nowych wymogów. Kluczowe będzie nie tylko zarządzanie dorobkiem publikacyjnym, ale także udokumentowanie jakości strategii, polityki kadrowej, kultury organizacyjnej, zasad etycznych, transferu wiedzy, popularyzacji nauki i powiązania badań z dydaktyką. W praktyce nowy model może silniej premiować podmioty, które potrafią wykazać, że jakość nauki wynika nie tylko z indywidualnych osiągnięć badaczy, ale również z dojrzałości instytucjonalnej całej organizacji.

Nowy projekt ustawy nowelizującej

Autor: Piotr Pokorny